کارکرد اساسی وقف ونقش آن در فقر زدایی از جامعه
ساعت ۱۱:٤٩ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٥/۱٠/۱٦  کلمات کلیدی: موقوفات

وقف نهادى است که از طریق آن مى توان بخش قابل توجهى از مشکلا ت و تنگناهاى جامعه را شناخت و اموال و دارایى هاى افراد نیکوکار را داوطلبانه در جهت رفع آنها به کار بست. این نهاد با وجود برخوردارى از قدمت زیاد آنطور که شایسته است فراگیر نشده و نقش آن در ابعاد گوناگون تا حدودى مکتوم و مستور مانده است.


امید آنکه این نوشتار بتواند به بخشى از ثمرات و اثرات این حرکت خداپسندانه و مردم گرایانه در عرصه هاى مختلف بپردازد و نقش آن را در جامعه تبیین نماید. چیزى که وقف را از سایر نهادهاى مالى اسلام متمایز مى سازد ماندگارى اصل موقوفه است که حتى از معناى لغوى وقف نیز برداشت مى شود . وقف را از نظر کسب منافع و عواید مى توان به دو نوع تقسیم کرد: الف) وقف انتفاع که مقصود ار آن تحصیل درآمد مادى نیست مانند: احداث مسجد، حسینیه، پل، جاده و....که همواره با عوارض خارجى مثبت همراه است.ب) وقف منفعت که به منظور کسب درآمد مادى صورت مى گیرد تا در موارد مشخصى هزینه گردد مانند اینکه مغازه اى وقف شود تا از عواید آن بتوان مدرسه اى را اداره کرد.از لحاظ سرپرستى در خصوص برداشت درآمد هزینه کردن منافع موقوفات، وقف یا به صورت عامه است که سرپرستى آن از اختیارات دولت اسلامى مى باشد و یا به صورت خاصه است که واقف به هنگام وقف فرد مشخصى را به عنوان موقوف علیه تعیین مى نماید. وقف یکى از برترین و پردوامترین مظاهر احسان و نیکوکارى به مردم و خدمت به همنوعان و کمک به مصالح جامعه وتنظیم امور فرهنگى، اجتماعى و اقتصادى است. وقف که در آن اصل مال یا ملک مى ماند و منافع و عواید آن در امور عام المنفعه مصرف مى شود کارنیکى است که در ساماندهى زندگى فردى و اجتماعى نقش فراوانى دارد. نهاد وقف درادوار گذشته نیز وجود داشته و پس از اسلام با تأثیرپذیرى ازجهان بینى اسلامى به صورت استمرار و جهت دار مطرح مى شود و همچون چشمه سار غیر خواهى خداپسندانه و مردم گرایانه در زمینه هاى مختلف به جریان خود ادامه مى دهد. رشد و شکوفایى در عرصه هاى مختلف یک جامعه مستلزم وجود عاملى قوى براى انسجام و انگیزش است. در پاره اى از جوامع عامل ملیت، قومیت و یا نژاد، چنین نقشى را برعهده داشته اند لیکن این عوامل در جامعه دینى نمى تواند نقش پررنگ و مؤثرى را ایفا کنند. در جوامع دینى و اسلامى عامل متغیر اصلى براى ایجاد انگیزش\" توسعه ارزش هاى دینى ومذهبی\" است. در این راستا اصل مقدس وقف مى تواند درصحنه اقتصاد نقش برجسته اى را عهده دار شود. اصل مقدس وقف در شرایط فعلى جامعه، در حالت خرد و فردى مورد توجه قرار مى گیرد. لیکن این وضعیت مى تواند از طریق مطالعه و برنامه ریزیهاى دقیق و جامع به مفهومى وسیع و مؤثرتر تبدیل شود.در مجموع در نهاد وقف که در آن مالکیت خصوصى به نوعى مالکیت عمومى تبدیل مى شود مراکز مختلف آموزشى، فرهنگى، بهداشتى و اقتصادى ایجاد مى گردد که علاوه بر آنکه در شهرنشینى جوامع که از مؤلفه هاى توسعه اقتصادى است نقش قابل توجهى دارند به شهرها نوعى برجستگى دینى، تاریخى و اقتصادى خواهد بخشید و توسعه را همراه با عدالت اجتماعى به ارمغان خواهد آورد. مى توان به جرأت ادعا کرد که اگر اوقاف در مسیر صحیح به راه انداخته شود و واقفان به راه معقول و درستى هدایت شوند بسیارى از مشکلات جامعه حل مى شود، به عبارت دیگر، کارنامه درخشان وقف این نوید را به ما مى دهد که از طریق گسترش موقوفات و هدایت آنها مى توان اکثر نیازها و ضروریات جامعه را تأمین کرد . وقف در اسلام: اوقاف که احباس هم نامیده مى شود دردوره بعد از ظهور اسلام با توجه به تعالیم نوع دوستانه اى که در این دین الهى آمده است با شکلى گسترده و فراگیر شیوع یافته و اختصاص آن به معابد و پرستشگاه ها نبود بلکه در راه تعلیمات و زدودن فقر نیز به کار گرفته شد و نقش اجتماعى و فرهنگى گسترش یافته اى را در حیات مسلمانان ایفا نمود. طبق مدارک تاریخى نخستین وقف در اسلام توسط پیامبر اسلام (ص) انجام شد.آن حضرت در سال سوم هجرت پس از جنگ احد هفت بوستان و مزرعه آباد را به نام \"بساتین السبعه\" که به ایشان هدیه شده وقف نمودند و تولیت آن را پس از رحلت خود به حضرت فاطمه واگذار کردند. این بوستان ها متعلق به یک یهودى بنام مخیریق بود که در جنگ احد به یارى پیامبر آمده بود و وصیت کرده بود که اگر کشته شد دارایى اش را در اختیار حضرت محمد (ص) قراردهند تا به هر خیر که خدایش فرموده و خود خواهد هزینه کند. موقوفه های رسول اکرم تنها منحصر در این هفت باغ مذکور نبود بلکه در کتب تاریخ زمین های دیگری را به نام صدقات رسول الله (ص) ذکر کرده اند. در قرآن مجید آیه ای که بر وقف و احکام فقهی آن صراحت داشته باشد وجود ندارد، ولی می توان از باب اولویت با آیات مربوط به «احسان و انفاق»، «قرض الحسنه»، «تعاون» و «صدقه» به جواز و بلکه جهان و استحباب وقف استدلال کرد؛ از جمله آیاتی که به طور عموم بر انجام خیرات و تشویق و تحریض آنها دلالت دارد، آیه 92 از سوره آل عمران است که می فرماید: «لن تنالُوا البرَّ حتّی تُنفقوا من شیءٍ فإنّ الله به علیم» «هرچه انفاق کنید خدا بر آن آگاه است». نمونه های وقف : -ایجاد مراکز شبانه روزی برای حمایت از دانش آموزان بی سرپرست و نیازمند - ایجاد مراکز نگهداری سالمندان برای حمایت از سالمندان فاقد مسکن - ایجاد مراکز درمانی برای درمان بیماریهای خاص وپر هزینه نظیر تالاسمی ، سرطان -ایجاد مراکز آموزشی برای عقب ماندگان ذهنی وجسمی وحمایت مالی ازاین مراکز - ایجاد مراکز بانک خون واعضاء برای بیماران نیازمند به این موارد -ایجاد مراکز پیشگیری و ترک اعتیاد